واژه بورس

واژه بورس مانند هر واژه  دیگری دارای یک پیشینه تاریخی است. برای مثال واژه بانک از آنجا پدید آمد که در اروپا افراد برای انجام مبــادلات پولــی خــود روی نیمکت هـــای میــــدان هــــای قدیمی می نشستند و پول های خود را مبادله می کردند.
از آنجــا که لغت “بنک” در زبان ایتالیایــی به معنی نیمکت است، بعدها مراکزی که وظیفه انجام مبادلات پولی را برعهده گرفتند به بانک معروف شدند. واژه بورس نیز از آنجا پیدا شد که در قرن پانزدهم میلادی بازرگانان و کسبه شهر بورژ، در شمال غربی بلژیک، در میدانی به نام تربوئرس در مقابل خانه بزرگ زاده ای به نام “واندر بورس” جمع می  شدند و به داد و ستد می پرداختند.
این امر موجب شد تا آن مکان و سایر مراکزی که در نقاط مختلف بدین منظور تشکیل می شدند به بورس معروف شوند. همچنین بورس در زبان فرانسه به معنای کیف پول نیز هست که بی ارتباط با مفهوم بازار سرمایه نیست. بعدها سایر نقاطی که بدین منظور تشکیل شدند با همین واژه خوانده شدند
طبیعتـــاً کــه در آن زمان ایــن مکان هــا از نظم خاصــی برخوردار نبودند و هر کس می توانست در آنجا به فعالیت بپردازد، اما به مرور زمان به بازرگانان، صرافان و دلالان اختصاص یافت. اجتماع بازرگانان، صرافان و دلالان در ابتدا در هوای آزاد برگزار می  شد که به مرور تالارهای بورس مسقف ساخته شدند و شکل جدید به خود گرفتند.

مفهوم بورس

بورس اوراق بهادار به معنی یک بازار متشکل و رسمی سرمایه است که در آن خرید و فروش سهام شرکت‌ها یا اوراق قرضه دولتی یا موسسات معتبر خصوصی، تحت ضوابط و قوانین و مقررات خاصی انجام می‌شود. وجود یک بازار اوراق بهادار که در چارچوب مکانیزم  بازار عمل کند می‌تواند در تخصیص بهینه منابع مالی و کاراتر عمل نماید. شاهد مدعا اینکه کشورهایی که دارای بازار سرمایه(بورس) تکامل یافته‌تر بوده‌اند، توانسته‌اند رشد اقتصادی زیادتر داشته باشند. وظیفه اصلی بورس اوراق بهادار، فراهم‌آوردن بازاری شفاف و منصفانه برای دادوستد اوراق بهادار پذیرفته شده و همچنین سیستمی مناسب برای نظارت بر جریان دادوستد، عملیات بازار و فعالیت اعضای آن است.

پیدایش بورس در جهان

در زمان های گذشته بازرگانانی که از فعالیت های تجاری ضرر می  کردند به دنبال یافتن راهی بودند تا خطر ضرر و خسارت های احتمالی خود را کاهش دهند. پس، آنها برحسب تجربه به این نتیجه رسیدند که برای حل این مشکل می توانند در کارها با فرد یا افراد دیگری شریک شوند و از این طریق سود و زیان های احتمالی را با آن ها تقسیم کنند.
با به کارگیری این تجربه موفقیت  آمیز، به تدریج بازرگانان دامنه فعالیت آن را وسیع  تر کرده و در کارهای بزرگ به کار گرفتند تا جایی که این تجربه به تشکیل شرکت های سهامی منجر شد. اولین تجربه شرکت سهامی در سال ۱۵۵۳ میلادی در کشور روسیه با ایجاد شرکت Moseovie به وجود آمد.
اولین بازار متشکل بورس (به عنوان بازار فیزیکی متشکل) در سال ۱۴۶۰ در شهر آنورس بلژیک به وجود آمد. اولین بورس اوراق بهادار جهان در اوایل قرن هفدهم میلادی (سپتامبر ۱۶۰۲ میلادی) در شهر آمستردام هلند تشکیل شد و کمپانی هند شرقی سهام خود را در آن عرضه کرد. سپس بورس لندن در سال ۱۸۰۱ میلادی و بورس نیویورک در سال ۱۸۱۷ تأسیس شدند. به تدریج سایر کشورها نیز دارای بورس شدند تا آنجا که امروز کمتر کشوری را می توان یافت که فاقد بورس باشد.

پیدایش بورس در ایران

در سال ۱۳۱۵به درخواست دولت ایران، شخصی بلژیکی به نام “وان لوترفلد” درباره تشکیل بورس اوراق بهادار در ایران بررسی‌هایی انجام داد و طرح قانونی تأسیس و اساسنامه آن را نیز تهیه کرد. به علت نامساعد بودن شرایط برای ایجاد بورس اوراق بهادار و وقوع جنگ جهانی دوم تمام کارهای انجام شده متوقف شد و ۲۵ سال به تأخیر افتاد. بالاخره در سال ۱۳۴۱، کمیسیونی در وزارت بازرگانی و با حضور نمایندگان وزارت دارایی، وزارت بازرگانی و بانک توسعه‌ صنعتی و معدنی ایران تشکیل و موافقت‌‌نامه‌ اولیه تأسیس بورس سهام در این کمیسیون، تنظیم شد.
 در اواخر همان سال ، هیأتـی از بورس بروکسل به سرپرستی دبیرکل این بورس برای مشارکت در راه‌اندازی بورس ایران، به کشورمان دعوت شدند و  نحوه تأسیس و اداره بورس، تشکیلات و سازمان آن و کیفیت تصدی دولت، کم و بیش مشخص شد و چهار سال بعد یعنی در اردیبهشت سال  ۱۳۴۵ لایحه قانون بورس اوراق بهادار در مجلس شورای ملی به تصویب رسید. نهایتا بورس از پانزدهم بهمن ۱۳۴۶، فعالیت خود را به‌طور رسمی با پذیرش سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران به عنوان بزرگترین مجتمع واحدهای تولیدی و اقتصادی آن زمان و سپس سهام شرکت نفت پارس، اوراق قرضه دولتی، اسناد خزانه و اوراق قرضه عباس‌آباد آغاز کرد.
در سال ۱۳۵۷، تعداد شرکت‌های پذیرفته‌شده  ۱۰۵ شرکت بوده که به ۵۶ شرکت در پایان سال ۱۳۶۷ تقلیل یافت. علت این امر، تملک بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی توسط دولت بوده است(در اثر ملی شدن بانک‌ها، بیمه و برخی صنایع کشور، تعداد زیادی از بنگاه‌های اقتصادی پذیرفته‌شده در بورس از آن خارج شدند) رکود بورس در طی هشت سال جنگ تحمیلی نیز از وقایع مهم  محسوب می‌شود. نهایتا در تاریخ اول آذر ۱۳۸۴ قانون جدید بازار اوراق بهادار مصوب مجلس شورای اسلامی شد که این قانون اصلی‌ترین قانون حاکم بر اوراق بهادار و بورس‌های ایران است. در این قانون سازمان کارگزاران بورس و اوراق بهادار تهران منحل شد و وظایف و اختیارات ضابطه‌گذاری و نظارتی آن به سازمان بورس و اوراق بهادار انتقال یافت و برخی از وظایف و اختیارات عملیاتی آن نیز به بورس ها انتقال پیدا کرد.

چهار بورس بزرگ کشور

در حـال حاضر، چهار بورس بزرگ کشور تحت نظارت سـازمـان بـورس و اوراق بهـادار فعـالیـت مـی‌کنـنـد.
بورس اوراق بهادار تهران که در آن، سهام شرکت‌ها و سایر اوراق بهادار مانند اوراق مشارکت خریدوفروش می‌شود. فعالیت این بورس از ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ شروع شده اما زمان تاسیس شرکت بورس اوراق بهادار تهران سال ۱۳۸۵ بوده است.
در فرابورس ایران  سهام شرکت‌هایی که بنا به دلایلی موفق به پذیرش در بورس اوراق بهادار تهران نمی‌شوند، مورد دادوستد قرار می‌گیرد. این بورس در مهرماه ۱۳۸۸ تشکیل شده است.
بــورس کالای ایــران که در آن انــواع کالاهـا ماننــد محصولات پتروشیمی، فلزات، محصولات کشاورزی و قراردادهای آتی سکه و… خریدوفروش می‌شود. این بورس از شهریورماه ۱۳۸۲ تحت عنوان بورس فلزات آغاز به کار کرد که نهایتا بعد از تصویب قانون بازار اوراق بهادار  از مهرماه ۱۳۸۶ آغاز به فعالیت کرد.
در نهایت بورس انرژی  به‌تازگی تأسیس ‌شده و در آن، حامل‌های انرژی با محوریت برق، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حامل‌های انرژی، خرید و فروش شود. این بورس از سال ۱۳۹۱ فعالیت خود را شروع کرد.

به بالای صفحه بردن